Etapy rozwoju mowy dziecka

Etapy rozwoju mowy dziecka

Mowa jest procesem wieloetapowym rozpoczynającym się już w okresie prenatalnym. Związane jest to z rozwinięciem analizatora słuchowego, co następuje już w okresie płodowym. Prawidłowo rozwinięty narząd słuchu jest bardzo ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój mowy dziecka. Fakt, że kształtowanie się mowy przebiega etapowo jest punktem wyjścia w diagnostyce zaburzeń mowy u dziecka. Świadomość etapowości pojawiania się mowy pozwala nam postawić trafną diagnozę i ułożyć skuteczny program terapii. Warto zdać sobie sprawę z faktu, że kształtowanie się mowy u dziecka jest złożonym procesem zależnym od wielu czynników, a jej pojawienie wcale nie jest czymś oczywistym.

Okres melodii Czas trwania okresu od narodzin do 1 –go roku życia. Na początku dziecko komunikuje się z otoczeniem poprzez płacz, krzyk. W 2, 3 lub 4 miesiącu dziecko zaczyna głużyć. Głużenie jest bezwarunkowym odruchem polegającym na wydobywaniu rozmaitych, niewyraźnych i przypadkowych dźwięków. Ważnym jest fakt, że głużą wszystkie dzieci, nawet głuche. W drugiej połowie pierwszego roku życia słyszące dzieci zaczynają gaworzyć. Gaworzenie w odróżnieniu od głużenia jest świadomą i celową próbą naśladownictwa artykulacji różnych dźwięków mowy. Dzięki nabyciu nowych umiejętności takich jak spostrzegawczość, koncentracja, umiejętność skupienia uwagi, dziecko zaczyna podejmować próby naśladowania różnych dźwięków mowy. Dziecko zaczyna naśladować mowę osób z jego otoczenia. Gaworzeniu towarzyszy pojawienie się w mowie dziecka takich sylab jak ba-ba-ba, pa-pa-pa, ma-ma-ma, ta-ta-ta, a-ba, ńa-ńa, a także szeregu dźwięków obcych językowi polskiemu21 . Jest to świadomy i celowy proces podjęcia komunikacji ze środowiskiem. W odróżnieniu do głużenia ten etap rozwojowy pojawia się tylko u dzieci słyszących.

Okres wyrazu. Czas trwania okresu od 1-2 roku życia. Mowa artykułowana pojawia się z końcem pierwszego roku życia. Początek drugiego roku życia jest okresem kiedy dziecko jeszcze bardziej intensywnie współżyje z otoczeniem. Zainteresowane dziecko otaczającym go światem chłonie każde słowo z otoczenia. Mając ogromną potrzebę wyrażania siebie i swoich potrzeb dziecko zaczyna naśladować mowę dorosłych. Powtarzając wyrazy często je zniekształca, ale z czasem stają się one coraz bardziej wyraźne i zrozumiałe dla otoczenia. Na początku mowa dziecka ogranicza się do powtarzania pojedynczych wyrazów, w kolejnych tygodniach zaczyna odpowiadać na proste pytania. Mając 14- 16 miesięcy zaczyna nazywać przedmioty. Mowa na tym etapie rozwojowym różni się od mowy dorosłych. Spowodowane jest to, niemożnością zapamiętania całego wyrazu, a jedynie jego fragmentu np. sylaby. Dziecko zapamiętując jedynie zarys danego słowa przeciągają zapamiętaną sylabę lub sylaby tak by brzmiały podobnie do tego co usłyszało. Zdarza się nierzadko, że dziecko zapamiętuje cały wyraz nie potrafiąc go jednak poprawnie powtórzyć zamienia głoski, zniekształcając Głoski, które pojawiają się w tym okresie: Samogłoski ustne występuję wszystkie, jednak ich realizacja nie zawsze jest prawidłowa, mogą pojawiać się zniekształcenia w realizacji tych samogłosek. Samogłosek nosowych jeszcze nie ma .Obserwuje się prawidłową artykulację głosek dwuwargowych m , p , b , przedniojęzykowo zębowych t,d oraz przedniojęzykowo dziąsłowa l. a także głoski [ j ] pojawiającej się w śródgłosie wyrazu. w ten sposób wypowiedź. W mowie często pojawiają się zdrobnienia np. mamunia, babunia itp.

Okres zdania Czas trwania od 2-3 roku życia. Wraz z rozpoczęciem tego okresu w czynnej mowie dziecka pojawiają się zdania proste. Na początku są to zdania o prostej dwuwyrazowej budowie. Z części mowy dominują rzeczowniki i czasowniki.

Głoski, które pojawiają się w tym okresie to głoski : środkowojęzykowe ś, ź, ć, dź , ń, wargowo- zębowe f, v, głoski tylnojęzykowe k,g.

Okres swoistej mowy dziecięcej Czas trwania od 3 do 7 roku życia. Dziecko prowadzi swobodną rozmowę zbudowaną ze zdań złożonych. W związku z dynamiczną rozbudową słownictwa czynnego dziecka zaczyna ono zadawać wiele pytań. W niektórych przypadkach liczba tych pytań wzrasta do 40 pytań dziennie. Posługuje się zdaniami złożonymi oraz rozumie rozbudowane polecenia słowne. Chociaż formy gramatyczne sprawiają jeszcze trudność co powoduje swoiste twory językowe, różnego rodzaju kontaminacje, przestawki, które jednak pod koniec trwania tego etapu zanikają Jest to okres , w którym dziecko zdobywa umiejętność wymawiania wszystkich głosek, dzieje się to między 5 a 6 rokiem życia. W wieku 3 -4 lat utrwalają się głoski szeregu syczącego[ s, z, c , dz], , natomiast między 4 a 5 rokiem życia pojawiają się głoski szeregu szumiącego [sz, ż, cz, dż] oraz głoska przedniojęzykowa[ r] ( L. Kaczmarek, Kształtowanie się mowy dziecka).

Odruchy ustno-twarzowe i ich rola w kształtowaniu się mowy .

Mowa jest złożonym i skomplikowanym procesem będącym wyższą funkcją psychiczną , a także jedną z czynności motorycznych języka i aparatu artykulacyjnego, które pozwalają człowiekowi budować komunikację językową zależnie od sytuacji oraz kontekstu. Innymi słowy, mowa jest funkcją, w której motoryka pierwotna i motoryka wyuczona oraz myślenie zostają zintegrowane. Dla rozwoju mowy istotna jest w pierwszej kolejności integracja pierwotnej motoryki ustno- twarzowa. Niemowlęca motoryka ustno – twarzowa warunkuje pojawienie się mowy i co tam tym idzie komunikacji.

Do grupy odruchów ustno - twarzowych należą:

Odruch ssania

Odruch przełykania

Odruch nasycenia

Odruch kąsania, gryzienia i zaciskania zębów

Odruch żucia

Odruch wymiotny

Odruch ryjkowy

Dłoniowo – bródkowy odruch Babkina

Odruch ssania

Odruch ssania pojawia się już w okresie prenatalnym, w 14 tygodniu życia płodowego, a zanika między 1 a 2 rokiem życia. Pojawienie się odruchu ssania związane jest z potrzebą pokarmową. Poprzez odruch ssania dziecko zaspakaja fizjologiczne potrzeby takie jak zaspokojenie potrzeby pokarmowej, zaspakajanie potrzeby bezpieczeństwa, redukując stres do potrzeb wyższych dając poczucie radości, szczęścia i miłości. Poza wyżej wymienionymi funkcjami odruch ssania jest również nieświadomym treningiem narządów artykulacyjnych. Poprzez ruchy wykonywane w trakcie trwania odruchu dziecko wzmacnia swoje mięśnie w obrębie jamy ustnej co w przyszłości procentuje na wyższą sprawność narządów artykulacyjnych.

Odruch kąsania Odruch kąsania pojawia się od samego początku i jest związany z zaspakajaniem głodu. Jest odruchem, który między 3 a 4 miesiącem życia dominuje w ruchach ustno twarzowych. Zanika około 6 miesiąca życia, kiedy pojawia się odruch gryzienia związany z wyżynaniem się pierwszych zębów u niemowlaka. Odruch kąsania jest ważny dla rozwoju narządów mowy i późniejszej artykulacji takich głosek jak: d, b, p, l, s, c, ż, z, cz, sz, rz.

Odruch żucia Pojawienie się odruchu żucia jest związane z wyżynaniem się pierwszych zębów u dziecka. Jest aktywny do końca życia zapewniając prawidłowe funkcjonowanie trawienia. Integracja tego odruchu następuje między 7 a 9 rokiem życia, kiedy zmienia się uzębienie z mlecznego na stałe. Odruch ten warunkuje prawidłowy rozwój mowy i artykułowanie takich głosek jak: s, z, c, dz, cz, sz, rz.

Odruch ryjkowy Odruch ryjkowy pojawia się już pierwszym tygodniu życia. Pojawienie jego jest związane z zaspakajaniem fizjologicznej potrzeby zaspakajania głodu. Układ ust w kształcie tak zwanego ryjka poszukuje piersi matki, która dostarcza pokarm noworodkowi. Integruje się między 3 a 3,5 rokiem życia towarzysząc nam przez całe życie. Odruch ten jest czynnikiem wpływającym na rozwój mowy i bierze udział w artykułowaniu takich głosek jak; j, l, o, u, w, a, e, s, c, z, dz, cz, sz, rz.

( Masgutowa, A. Regner, Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej)